Wprowadzenie teoretyczne

Proces wychowania ujmujemy jako ciąg działań wychowawczych podejmowanych indywidualnie bądź zbiorowo celem wywołania zamierzonej przemiany osobowości wychowanka w kolejności optymalnie dostosowanej do przebiegu owej przemiany. Naturalne środowisko wychowawcze stanowi dla dziecka jego rodzina, którą traktujemy jako całość, system wzajemnie powiązanych ze sobą elementów, między którymi zachodzą interakcje. W związku z tym, iż dziecko stanowi integralną część systemu rodzinnego, problemy w zakresie jego funkcjonowania mogą być przejawem nieprawidłowości w tymże systemie i nieumiejętności postępowania z nim rodziców. Wychowanie będące procesem trudnym i odpowiedzialnym może być prowadzone według trzech różnych stylów- różnych modeli wychowania- autorytarnego, liberalnego i demokratycznego. Skoncentrujemy się na popularnym w dzisiejszych czasach stylu liberalnym oraz jego skrajnej wersji potocznie określanej wychowaniem bezstresowym.

Na czym polega wychowanie bezstresowe?

Według założeń tego podejścia wychowanie, jak również nauczanie powinno opierać się na wolności i swobodzie, sprzyjając w ten sposób rozwijaniu twórczości i wrażliwości dziecka, jego aktywności w zdobywaniu wiedzy oraz zainteresowań. Uważa się, iż wystarczy stworzyć odpowiednie warunki do zabawy, a następnie nauki, zaspokoić potrzeby materialne i uczuciowe tj. otoczyć dziecko czułością i miłością oraz okazywać zainteresowanie jego sprawami wtedy, gdy samo tego zażąda. Oczekiwania i wymagania rodziców względem wychowanka przyjmują znikomą postać, charakterystyczne jest również unikanie kar za niewłaściwe zachowanie dziecka. Ponadto rodzice usprawiedliwiają przed otoczeniem postępowanie dziecka tym, iż nie dorosło ono jeszcze do zrozumienia istoty swego czynu i jego konsekwencji. Jako podstawę harmonijnego rozwoju dziecka uznano  wyeliminowanie  krępujących nakazów, zakazów, a nawet czynników stresowych ograniczających swobodne działanie dziecka. 

Jak podkreślał Dewey zamierzeniem było to, aby  rodzicom i nauczycielom dać nowe rozumienie wychowania, dzieciom zaś - wolność i radość tworzenia.

Jednak założenia teoretyczne zostały w dość bezlitosny sposób zweryfikowane przez praktykę, czyniąc z wychowania liberalnego, bezstresowego  wychowanie przyzwalające, pozbawione granic, w którym de facto cała władza została przekazana w ręce dzieci. Teoretycy tegoż podejścia nie docenili roli stresu jako czynnika posiadającego właściwości stymulujące i motywujące rozwój jednostki. Wyabstrahowano egzystencję spod wpływu sytuacji trudnych, które stanowią nieodłączną jego część. Ponadto brak jasno określonych granic i zasad powoduje wewnętrzne zagubienie dziecka, brak poczucia bezpieczeństwa, niepewność, dezorientację.

Skutki wychowania bez granic

Współczesne dziecko jest osobą niejednokrotnie skoncentrowaną wyłącznie na wyglądzie, dobrach materialnych i zaspokojeniu własnych potrzeb. Wychowanie bezstresowe prowadzi do egzocentryzmu i koncentracji na własnej osobie przy słabo rozwiniętych umiejętnościach empatycznych. Zachowania takich dzieci cechuje niedojrzałość, niska samokontrola, impulsywność, lękliwość, posługiwanie się kłamstwem czy oszustwem dla osiągnięcia celu. Wyrażają pretensje wobec opiekunów, wręcz przejawiają skłonność do tyranizowania otoczenia (jako skutek nadmiernego eksponowania dziecka). Wykazują nadmierne zaangażowanie w zabawę, z trudem przystosowują się do  grupy rówieśniczej. Takie dzieci nie potrafią i nie chcą nawiązywać relacji z osobami pochodzącymi z rodzin o trudnej sytuacji materialnej, których nie stać na nowoczesne „gadżety" czy markowe ubrania. Wpajanie norm i zasad moralnych w tym systemie wychowania zaczyna się późno, podobnie jak proces socjalizacji, który również jest opóźniony.

Także dla współczesnych rodziców pieniądz i dobra materialne nie tylko urosły do rangi naczelnych wartości w życiu, ale również stanowią jedyny przejaw ich rodzicielskiej miłości. Rodzice często przerzucają odpowiedzialność za wychowanie dzieci na szkołę, która została pozbawiona realnych narzędzi dyscyplinujących. Dodatkowo bezstresowy sposób wychowania dziecka powoduję eskalację frustracji i zmęczenia rodziców, zwłaszcza wówczas, gdy próbują zmienić stosowane metody wychowawcze, gdyż uświadomili sobie konsekwencje popełnianych błędów.  Ich dziecko- nie wdrożone do przestrzegania zasad i zachowania granic- reaguje buntem, nie respektuje nowych reguł, nawet jeśli je pozna. Rodzice, świadomi swojej bezradności wychowawczej, wpadają wówczas w zamknięty krąg wściekłości i agresji, nadal nie potrafiąc wyciągnąć konsekwencji z zachowania dziecka.

Rady dla rodziców

• -dziecku należy wyznaczyć stałe granice, wyrażone w jasnych, konkretnych i bezpośrednich kategoriach behawioralnych;

granice dostarczają informacji potrzebnych do dokonania właściwego wyboru i podjęcia współpracy z opiekunami, stwarzają warunki przewidywalności, w których posłuszeństwo jest oczekiwane i wymagane; dziecko uczy się wówczas, co jest dozwolone, a co zabronione, staje się odpowiedzialne za swoje zachowanie, dostrzega, iż ustalone zasady dotyczą w takim samym stopniu jego, co innych; ważne, aby granice „rosły" razem z dzieckiem tzn. jeśli dziecko zachowuje się w sposób odpowiedzialny, rodzice mogą rozszerzyć jego pole działania;

• -wyciąganie konsekwencji z zachowania dziecka, które powinny być:
• natychmiastowe, aby ułatwić dziecku zrozumienie przyczynowo- skutkowego związku.
• spójne- istnieje zgodność między tym, co mówimy i tym, co robimy; jeśli ostrzegamy dziecko, że za nieodpowiednie zachowanie nałożymy karę, niech do takiego spotkania dojdzie; przy powtarzaniu złego zachowania - rodzice muszą reagować w ten sam sposób wyrażający nieakceptację takiego postępowania z ich strony; ważna jest również spójność zachowania osób odpowiedzialnych za wychowanie dziecka.
• ograniczone czasowo- konsekwencje muszą mieć jasne granice czasowe (czyli do końca tygodnia, a nie aż się nie poprawisz).
• powinny wskazywać na logiczny związek między konsekwencją a nieakceptowanym zachowaniem.
• -konsekwencje mogą być naturalne (np. kiedy dziecko popsuje zabawkę, bo rzuciło nią ze złości - nie dostanie nowej);
• -należy reagować na każde zachowanie, które uważamy za niewłaściwe - brak reakcji jest bowiem przyzwoleniem na takie zachowanie;